ROBERTO SALVADORI, Freud nago




Zawsze odmawia wystawiania swoich prac w Austrii. Dopiero u progu mierci uleg naciskom i renomie Kunsthistorisches Museum. Nie zdy jednak uda si do Wiednia, by zobaczy retrospektyw swoich czterdziestu trzech obrazw. Kiedy 8 padziernika 2013 roku zainaugurowano wystaw, malarz ju nie y, pokonany przez raka dwa lata wczeniej, 20 lipca. Bya to jego ostatnia wystawa indywidualna ustalona z artyst przed mierci. Image Dlaczego Lucian Freud wzbrania si przed wystawianiem swoich obrazw w stolicy Austrii, mona si domyla, niemniej najpeniej przemawia o tym — do naszej wiadomoci, do naszych serc — podpis zamieszczony przez kuratorw wystawy pod „Pregnant Girl”, powstaym w latach 1960–61 portretem Bernardine Coverley bdcej w ciy z crk Bell: „Obraz wystawiono w hodzie siostrom Zygmunta Freuda, ktre po deportacji z Wiednia zginy w obozach zagady: Rosa w Auschwitz, Mitzi w Theresienstadt, Dolfi i Paula w Treblince”. Tworzenie i niszczenie. Wanie w tragicznych losach rodziny, spoecznoci, caej epoki naley si dopatrywa korzeni — i znaczenia — twrczego zapau Freuda. Jego dwoistej, frenetycznej potrzeby wydawania na wiat dzie sztuki i podzenia licznego potomstwa (mia czternacioro dzieci z siedmiu rnych matek).
Jedno ze zdj ukazuje go u boku synnego dziadka. Jest soneczny letni dzie 1938 roku. Zygmunt i Lucian znajduj si w ogrodzie przy 20 Maresfield Gardens w dzielnicy Hampstead (dzisiejszej siedzibie muzeum Zygmunta Freuda), gdzie twrca psychoanalizy mia spdzi pitnacie ostatnich miesicy swojego ycia. Rezydencj znalaz i przebudowa ojciec Luciana, Ernst, z wyksztacenia architekt, ktry w 1933 roku przenis si z Berlina do Londynu wraz z on Lucie Brasch oraz synami Stephenem, Lucianem i Clementem. Rwnie dla sdziwego patriarchy rodu nadesza pora, by schroni si w stolicy Wielkiej Brytanii, dokd 6 czerwca dociera wraz z on Marth Bernays i crk Ann, opuciwszy Wiede, gdzie po Anschlussie nie potrafi ju y, i synny gabinet, a zarazem mieszkanie, przy Berggasse 19. Lucian stoi obok Zygmunta. Ma na sobie jasny garnitur, spod ktrego wystaje biaa, rozpita pod szyj koszula. Jest przystojnym modziecem o przenikliwym spojrzeniu i gstej, kasztanowej czuprynie. Wyglda na wicej ni swoje pitnacie lat.
Ju od wczesnego dziecistwa odznacza si talentem rysownika. Wszyscy, cznie z dziadkiem, uznawali go za enfant prodige. Najbardziej lubi rysowa zwierzta. Niedugo potem, na przeomie 1938 i 1939 roku, cz jego rysunkw — wraz ze szkicem przedstawiajcym pi ptakw powstaym, gdy Lucian mia osiem lat — trafi na wystaw twrczoci dziecicej urzdzon pod wpywem surrealistw przez Peggy Guggenheim w londyskiej galerii Guggenheim Jeune. Zwierzta stan si jedn z wielkich pasji Luciana Freuda (nie tylko w yciu artystycznym: jako zagorzay gracz roztrwoni znaczne sumy pienidzy zarwno w kasynach, jak i na wycigach koni i psw). W 2002 roku, malujc nagi portret top modelki Kate Moss, u dou jej plecw wytatuuje dwie jaskki. Ostatnim, nieukoczonym obrazem artysty bdzie akt jego asystenta Davida Dawsona z psem Elim, zatytuowany „Portrait of the Hound”.
Ostatnie miesice ycia Zygmunta Freuda spdzone w Londynie stay si dla Luciana okazj do regularnych spotka i pogbienia wizi z dziadkiem, ktrego pozna w sierpniu 1935 roku, majc dwanacie lat. Ernst zabra synka do Wiednia, aby przedstawi mu reszt rodziny: dziadka Zygmunta, babk Marth, ciotk Ann, a zapewne take pi ciotecznych bab (tylko jedna, Anna, ocaleje z nazistowskiej Zagady). W trakcie tego pierwszego — a zarazem ostatniego — pobytu w Wiedniu Luciana zafascynowao wszystko, co zobaczy w mieszkaniu przy Berggasse 19: antyczne dzbany, egipskie brzy, niesamowita kozetka, niezliczone ksiki, szcztki mumii, reprodukcje freskw z Pompejw. Niemal wszystkie te przedmioty po upywie trzech lat Lucian (dla londyskich przyjaci „Lu”, w czasie pobytu w Berlinie zwany „Luxem”) odnajdzie w willi w Hampstead.
Image Nie mona zbagatelizowa wpywu — bezporedniego czy te poredniego — jaki Zygmunt wywar na wnuka. To on zarazi go pasj do staroytnego Egiptu, ktrej artysta bdzie si oddawa przez cae ycie: tom „Geschichte Aegyptens”, otrzymany w prezencie, gdy Lucian mia szesnacie lat, ilustrowany fotografiami rzeb i hieroglifw, sta si jego livre de chevet, uwiecznionym na obrazie Still Life with Book (1993) oraz na akwareli The Egyptian Book (1994). To dziadek podsyca jego ujawniajcy si od najmodszych lat pocig do sztuki, obdarowywa go reprodukcjami synnych dzie (jak „Pory roku” Bruegla Starszego) czy bogato zdobionymi ksikami (jak angielskie wydanie „Ksigi tysica i jednej nocy”). To on przyczyni si do ksztatowania jego osobowoci — poprzez liczne rozmowy czy wsplne podziwianie kolekcji sztuki staroytnej — w czasie czstych, wielomiesicznych spotka przed mierci Freuda, ktra nastpia trzy tygodnie po wybuchu II wojny wiatowej, 23 wrzenia 1939 roku. Tak czy inaczej, pitno odcinite na artycie przez wielkiego dziadka jest dostrzegalne nade wszystko we wpywach, jakie metoda psychoanalizy wywara na jego malarskie dzieo. W podwjnym sensie. Ze wzgldu na wyczerpujce, dugotrwae pozowanie, do jakiego malarz zmusza swoich modeli — przywodzce na myl wielogodzinne, niekoczce si spotkania psychoanalityka z pacjentami. Oraz ze wzgldu na niestrudzone prby ukazania gbi, intymnego wiata bohatera obrazu — przypominajce dziaania psychoanalityka, ktry za porednictwem sw stara si dotrze do podwiadomoci pacjentw.
W odrnieniu od Bacona, ktry trzyma na dystans bohaterw swoich obrazw, czerpic inspiracj ze wspomnie i zdj, Freud fizycznie zmaga si z nimi (jak rwnie z samym sob), oddajc w malarstwie ich cielesno. „Nie mog malowa czego, czego przed sob nie mam”. Cechowao go majeutyczne spojrzenie, zarazem przeszywajce i ujawniajce prawd o modelu. Jego drapiene oko obnaao autentyzm rzeczywistoci. Parafrazujc Hegla, mona by rzec, e Lucian Freud nie malowa efemerycznej, powierzchownej Realitt, lecz gbok, substancjonaln Wirklichkeit. Jego sposb rozumienia realizmu — do ktrego si odwoywa; uwielbia Courbeta — jest ze wszech miar oryginalny. „Czego wymagam od obrazu? Aby zadziwia, niepokoi, uwodzi, by przekonujcy”. Innymi sowy, realizm Luciana Freuda nie jest „wiernym”, fotograficznym odtworzeniem pozorw, lecz chodnym, niepokojcym znieksztaceniem, powizanym z niemieck Now Rzeczowoci lat dwudziestych.
Znamienny przypadek ujawnia przepa dzielc realizm Freuda od realizmu innych malarzy. Pietro Annigoni, artysta florencki z wyboru (urodzi si w Mediolanie), doczeka si momentu midzynarodowej sawy w roku 1955, malujc portret krlowej Elbiety II. Portret na tyle „oficjalny”, na tyle banalny, e zamieszczono go na brytyjskich znaczkach pocztowych. U Annigoniego majestat zagusza kobieco; to idealizacja wyobrae zbiorowoci o wadczyni. Gdy porwnujemy w portret z obrazem Freuda z 2001 roku, natychmiast zauwaamy rnic. Artysta surowym, bezlitosnym okiem patrzy na oblicze kobiety w koronie i uwiecznia je na ptnie: wywoane wiekiem zmarszczki, ciar sprawowanego stanowiska, wszelkie obawy i wtpliwoci. Tak samo bdzie spoglda na Andrew Parkera Bowlesa, pierwszego ma Camilli: portret zatytuowany „The Brigadier” (2004) ukazuje niemodego ju mczyzn, ktry w rozpitym mundurze zasiada w fotelu, roztaczajc poczucie zmczenia i melancholii. To portret „ukazujcy schyek brytyjskiego Imperium”, jak okreli go sam Parker Bowles. Dochodzimy zatem do wniosku, e w realizmie Freuda powstaj nagie portrety, a moe — by lepiej to uj, posikujc si sowami samego artysty — „nagie portrety w odzieniu”. W rwnie nieubagany sposb Lucian Freud spoglda sam na siebie, ukazujc w autoportretach obraenia odniesione w bjce, oznaki starzenia si, plamy na skrze i — w swym spojrzeniu — trud istnienia.
Krlowa Elbieta II, Andrew Parker Bowles, Kate Moss — wyjtkowi zleceniodawcy i niezwyczajni modele artysty, ktry w ostatnim okresie ycia zyska saw i powszechny szacunek. Zazwyczaj jednak pozoway mu nie tyle znakomite osobistoci, ile bliscy, z ktrymi styka si na co dzie. Obie ony, Kitty Garman i Caroline Blackwood; jak rwnie inne spord licznych kobiet jego ycia; zaprzyjanieni artyci jak Francis Bacon, Frank Auerbach czy David Hockney; jego dzieci, nieraz uwieczniane nago (nie tyle z rozmarzonym, niedopowiedzianym erotyzmem Balthusa, ile z perwersyjn czuoci); jego asystent David Dawson; cae zastpy psw i koni; waciciel galerii, w ktrej wystawia; jego matka Lucie („od ponad trzystu lat, od czasw Rembrandta, aden malarz w tak bezporedni i dobitny sposb nie da wyrazu swojemu zwizkowi z matk”, zauwaa historyczka sztuki Lawrence Gowing). „Maluj tylko tych, ktrzy s mi bliscy”. Uniwersum prywatnego ycia. Kilkoro czonkw jego wci poszerzanej rodziny pojawia si na obrazie „Large Interior W 11 (After Watteau)” z 1983 roku, dopeniajc tym samym artystycznej mozaiki. Tego wiata „cznikiem jest ja, to ja jestem spoiwem”.
I tak docieramy do sedna malarstwa Freuda: kwestia realizmu splata si tu cile z zasadnicz kwesti zwizku ycia i sztuki. W tym rozstrzygajcym miejscu naley przywoa sowa samego artysty, ktry mia w tej sprawie jasne zdanie, ju od poowy lat pidziesitych. Zadaniem malarza jest „przeniesienie ycia w obszar sztuki” poprzez „intensyfikacj rzeczywistoci”. Owo przeniesienie (translate) jest rwnowane z procesem transferu (transference) w psychoanalizie. I ju samo to jest interesujce — choby dlatego, e ukazuje porozumienie czce Luciana i jego dziadka Zygmunta na paszczynie ludzkiej i intelektualnej — niemniej najbardziej olniewajcy wniosek wyania si z refleksji samego artysty: „To wanie poznawanie ycia moe da sztuce cakowit niezaleno od ycia, niezaleno konieczn o tyle, e obraz, by wywoa w nas emocje, nigdy nie powinien ogranicza si do naladowania ycia, a nabiera ycia wasnego, po to by ycie odzwierciedli”. Ukaza rzeczywisto, zadajc kam zudzeniu, e to, co widzimy, jest rzeczywiste.

Roberto Salvadori
tum. Katarzyna Skrska

Fragmenty, cao w Zeszytach Literackich nr 136











Komentarze

Napisz komentarz
Imi:Go
Tytu:
Komentarz:

 

 

login

haso

Zapamitaj mnie
Zapomniae hasa?
Nie masz konta? Za je

 
 
Zapisz si na newsletter ZL: